, nghĩa là nơi cư trú. Ngọ Xá hay làng Ngọ, thôn Ngọ, khá phổ biến ở nông thôn Bắc bộ, có lẽ gắn liền với một dòng họ từng thuộc loại “danh gia vọng tộc” ở Việt Nam : họ Ngọ.

Năm Ngọ chở ngựa về làng Ngọ...
Năm Ngọ chở ngựa về làng Ngọ…

Nổi tiếng vùng Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, quê hương nhà thơ Hoàng Cầm, nhạc sĩ Phó Đức Phương, thôn Ngọ Xá vốn là một làng cổ nằm bên bờ nam con sông Đuống có bề dày lịch sử và văn hiến, đặc biệt đình làng còn phản ánh cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng vào thế kỷ I đầu Công nguyên… Lên phía bắc chút nữa, xã Châu Minh, huyện Hiệp Hoà, tỉnh Bắc Giang có thôn Ngọ Xá. Đấy vốn là địa vực cư trú ban đầu của dòng họ Ngọ, nên có tên là Ngọ Xá. Xưa địa danh này được gắn với đơn vị hành chính của xã, tổng : xã Ngọ Xá, tổng Ngọ Xá của huyện Việt Yên, phủ Bắc Hà, trấn Kinh Bắc. Trong quá trình cư trú, họ Ngọ cũng phát triển sang một số vùng đất khác. Theo sử sách ghi lại, họ Ngọ ở đất Ngọ Xá có ông Ngọ Doãn Trù đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Mậu Dần niên hiệu Quang Thiệu 3 (1518) đời Lê Chiêu Tông, từng làm quan đến chức Đoán sự. Họ Ngọ ở thôn Thái Thọ, nay thuộc xã Thái Sơn (Hiệp Hoà) có Ngọ Công Quế, Trấn thủ cai quản xứ Thái Nguyên, được phong Đặc tiến phụ quốc thượng tướng quân, Tư lễ giám, Tổng thái giám, Bắc quân đô đốc phủ, Đô đốc thiêm sự, gia phong Đô đốc Phương quận công. Lăng đá họ Ngọ, di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, là nơi lưu giữ di hài Phương quận công, được dân thờ cùng Thành hoàng làng. Trên đất tổng Ngọ Xá cũ (nay thuộc xã Châu Minh) còn có các công trình mang tên họ Ngọ như lăng Ngọ Khổng, chùa Ngọ Khổng, chùa Ngọ Phúc, nghè Ngọ Phúc, đình Ngọ Phúc và đình Ngọ Xá.

Thị trấn Vân Đình, phủ Ứng Hoà, Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội, cũng có thôn Ngọ Xá, nổi tiếng với nhiều vị tiến sĩ học hành đỗ đạt cao. Chùa Ngọ Xá có cặp ngựa (điêu khắc cổng chùa) tuyệt đẹp. Không phải ngựa đá như ở nhiều đình, chùa khác, cặp ngựa ở cổng chùa Ngọ Xá được đắp nổi hai bên tường cổng, với đường nét và màu sắc rất “ngây thơ”, hồn nhiên, màu sắc rực rỡ, lộng lẫy trong sắc mùa xuân. Ẩn mình dưới triền đê, mái đình, chùa Ngọ Xá còn gìn giữ vẻ thanh tịnh, trầm mặc hiếm hoi còn sót lại của các đình chùa xứ Bắc đang bị dòng khách du lịch đổ về “cày xới”.

Xuân năm Ngọ, hãy rong ruổi về làng Ngọ…

Nào cùng tôi và Chevy Spark lên đường
Nào cùng tôi và Chevy Spark lên đường
Từ Hà Nội theo đường 1 đi quá Thường Tín rẽ vào cầu Bầu, gặp làng làm hương (nhang)
Từ Hà Nội theo đường 1 đi quá Thường Tín rẽ vào cầu Bầu, gặp làng làm hương (nhang)
Vào làng làm nhang thơm như vào vườn hoa
Vào làng làm nhang thơm như vào vườn hoa
Những con ngõ nhỏ trong làng cổ Vân Đình
Những con ngõ nhỏ trong làng cổ Vân Đình
Thử ngựa chiến thôn Ngọ Xá
Thử ngựa chiến thôn Ngọ Xá
Kết cuộc chọn ngựa này an toàn và tiện lợi hơn
Kết cuộc chọn ngựa này an toàn và tiện lợi hơn

Quê bắc 5/2/14

Thuỷ Phạm