Tháng 10 năm 2005, lần đầu tiên tới Nhật Bản, cũng là lần đầu tiên tôi được chạm tay vào và sở hữu những bộ chén tách sứ Nhật đầu tiên thay vì chỉ ngắm nhìn trong những tạp chí. Đó là khi được anh đồng nghiệp lúc đó là trưởng cơ quan đại diện TTXVN tại Tokyo dẫn qua một cái chợ giời ngày cuối tuần ở khu Shibuya.

Và may mắn cũng trong chuyến đi ấy, khi lọ mọ đi tàu tới Kyoto, một trong những “thành phố gốm sứ” nổi tiếng của Nhật, sau một buổi mê mải xem qui trình làm gốm sứ thủ công của các nghệ nhân ở đây, lại mang về được 2 cặp bát giảm giá chỉ còn 500 yên/cái (giá chưa giảm hơn 3.000 yên). Màu sứ thật trong, màu thanh và rất nhẹ. Cũng từ ấy, hành trình “nhặt nhạnh” bắt đầu…

Ở Nhật, gốm là một nghệ thuật
Ở Nhật, gốm là một nghệ thuật

Làm gốm, sứ là một trong những ngành công nghiệp cổ xưa nhất trên thế giới. Tất nhiên rồi, tổ tiên con người sống tập trung ở châu thổ của các con sông lớn, nơi có nguồn đất sét dồi dào, chính là khởi nguồn cho nghề làm gốm. Được mệnh danh là “tâm hồn của những nền văn minh”, những trung tâm gốm sứ nổi tiếng nhất thế giới nằm ở vùng Trung Đông, Lưỡng Hà (gồm Iraq, Syria, Thổ Nhĩ Kỳ và Iran hiện nay) và khu vực châu Á với 3 trung tâm là Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản. Việt Nam cũng là một cái tên được nhắc tới trong bản đồ gốm sứ châu Á. Có một thời kỳ có những cuộc giao thương lớn về đồ gốm sứ giữa 4 quốc gia : Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Việt Nam, nước Nhật nhập khẩu khá nhiều đồ gốm sứ từ đất Việt.

Nhưng ngược lại với sự teo tóp của gốm sứ truyền thống Việt (những làng gốm cổ truyền danh tiếng giờ chỉ còn cái tên như Thổ Hà, Phù Lãng), từ những dấu vết làng gốm cổ được tìm thấy ở Nhật có niên đại hơn 10 ngàn năm trước CN, nghề làm gốm sứ Nhật đã trở thành nghệ thuật khi nó là một phần của nghệ thuật cắm hoa, nghệ thuật trà đạo và nghệ thuật ẩm thực ở đất nước này. Ở Nhật hiện có những thành phố, thị trấn được mệnh danh là “thành phố gốm sứ”, là nơi bạn có thể thấy qui trình làm gốm truyền thống vẫn được gìn giữ và phát triển như thế nào, có thể đăng ký theo học những khoá làm gốm truyền thống tại đây. Đó là các “Pottery towns” Mashiko, Tokoname, Kanazawa, Mino, Seto, Echizen, Shigaraki, Hagi, Bizen, Arita và cố đô Kyoto.

Một trong những nơi “nhặt nhạnh” điên cuồng cho những kẻ yêu văn hoá Nhật và gốm sứ Nhật là các lễ hội gốm sứ được tổ chức khá thường xuyên tại các “thành phố gốm sứ” nói trên. Như đã từng kể trong bài Phải đến Nhật để biết… mùa hè, tôi đã từng để lỡ một trong những lễ hội gốm sứ lớn nhất trong năm được tổ chức vào trung tuần tháng 8 ở Kyoto. Vì vậy, khi quay trở lại cố đố vào tháng 10 năm ngoái, một trong những nơi “phải đến” chính là Kiyomizu-yaki Danchi Pottery Festival, tổ chức trong 3 ngày, từ 17 đến 19/10, ở Yamashina, một làng gốm truyền thống cách Kyoto không xa (từ ga Kyoto có shuttle bus chạy tới đây cứ 15 phút/chuyến). Có cả ngàn gian hàng bày ngoài trời, và có hàng trăm gian hàng trong nhà, thậm chí, bạn có thể xem và mua đồ ngay tại lò, y như ở làng Bát Tràng vậy. Tất cả đều là các tác phẩm gốm sứ đương đại. Để có thể xem, ngắm nghía hết các gian hàng tại đây, chắc chắn phải đi dạo đủ cả 3 ngày lễ hội! Đặc biệt, gian hàng nào cũng mang phong cách riêng của chủ nhân, cũng chính là hoạ sĩ làm gốm. Có những món đồ chỉ 100-200 yên (chừng 20.000 đồng), nhưng cũng có những món đồ hàng trăm ngàn yên. Đi lễ hội vào ngày cuối thì được giảm giá “khủng”, 50-60% là chuyện thường, có gian hàng thậm chí giảm tới 80%.

Tác giả bài viết tại cổng vào Lễ hội gốm sứ khu Kyoto
Tác giả bài viết tại cổng vào Lễ hội gốm sứ khu Kyoto
Trong lễ hội, gốm sứ được bán ngay tại các xưởng làm gốm tại gia
Trong lễ hội, gốm sứ được bán ngay tại các xưởng làm gốm tại gia
Được bán giảm giá
Được bán giảm giá
Và giữ giá khá cao (100 yên Nhật tương đương 19.000 VNĐ)
Và giữ giá khá cao (100 yên Nhật tương đương 19.000 VNĐ)

Các phiên chợ giời (flea market) được tổ chức định kỳ trong tháng, đặc biệt ở những “thành phố gốm sứ” cũng là nơi lý tưởng để săn đồ gốm sứ Nhật. Hiếm có những tác phẩm gốm sứ đương đại như ở các lễ hội gốm sứ nói trên, nhưng chợ giời lại là cơ hội để săn đồ gốm sứ xưa (hiếm hoi có món cổ). Phiên chợ ngày 21 hàng tháng ở đền Toji, Kyoto là một trong những phiên chợ giời lớn nhất trong vùng và cũng là nơi tập trung khá nhiều đồ gốm sứ vì Kyoto cũng là một “kinh đô gốm sứ Nhật Bản”. Săn được những món đồ độc có giá vài trăm ngàn đến vài triệu đồng ở đây là chuyện khá bình thường. Ở Tokyo lại có một phiên chợ nhỏ hơn, nhưng cũng tập trung nhiều đồ gốm sứ quý, họp vào ngày 1 hàng tháng tại một ngôi đền quận Machida.

Săn đồ gốm cổ ở chợ giời Toji-Temple, Kyoto
Săn đồ gốm cổ ở chợ giời Toji-Temple, Kyoto

Và nếu bạn là một nhà sưu tập thứ thiệt thì chắc chắn không thể bỏ qua những lễ hội đồ cổ (antique festival) ở Nhật. Thường thì những lễ hội này được tổ chức tại các khu triển lãm lớn của thành phố (City Hall), không có lịch cố định, nhưng thường có thông báo trước đó. Mỗi lễ hội như vậy có tới hàng triệu món đồ xưa, đồ cổ được bày bán, mà trong đó hơn một nửa là đồ gốm sứ. Giá cả thì vô cùng. Có bình sứ được phát giá tới 50 triệu đồng, lại cũng có những đĩa sứ đại giá chưa tới 200 ngàn đồng. Được quyền mặc cả, nhưng có một điều chắc chắn ở đây là bạn không sợ bị lừa như đi những chợ đồ cổ ở các nước khác. Người Nhật nói chung không biết tới sự lừa dối. Và trong lễ hội cả triệu món đồ này, đa số chúng bày ngổn ngang, người bán hàng cũng chả buồn để mắt tới bạn tha hồ lục lọi, ngắm nghía, hỏi giá rồi không mua cũng chả vấn đề gì.

Đồ gốm sứ được bày ngay trên lối đi hội chợ đồ cổ Nagoya
Đồ gốm sứ được bày ngay trên lối đi hội chợ đồ cổ Nagoya
Đồ hạ giá cuối ngày trong hội chợ đồ cổ cũng không thiếu
Đồ hạ giá cuối ngày trong hội chợ đồ cổ cũng không thiếu

“Nhặt nhạnh gốm sứ” trên những ngả đường khám phá nước Nhật như nhặt được những tác phẩm nghệ thuật nho nhỏ. Và mỗi khi nhìn ngắm chúng, trong một buổi sáng uống trà, hay trong bữa cơm gia đình với người bạn phương xa, lại thấy tràn về thật nhiều ký ức…

Thuỷ Phạm